Spektrofotometry VIS i UV-VIS
Nowoczesne rozwiązania do analiz laboratoryjnych, kontroli jakości oraz prac badawczo-rozwojowych.

Więcej o spektrofotometrach VIS i UV-VIS [LINK]

Serwis, kwalifikacje i szkolenia UV-VIS
Przeglądy techniczne, kwalifikacje IQ/OQ/PQ, kontrola parametrów urządzeń oraz szkolenia dla użytkowników.

Więcej o usługach serwisowych [LINK]

Streszczenie

Spektrofotometry VIS i UV-VIS należą do najważniejszych urządzeń wykorzystywanych w laboratoriach farmaceutycznych, chemicznych, środowiskowych, spożywczych oraz jednostkach badawczo-rozwojowych. Jednak sam zakup nowoczesnego urządzenia nie gwarantuje poprawności wyników. Kluczowe znaczenie mają regularne przeglądy techniczne, profesjonalny serwis spektrofotometrów, okresowa kontrola parametrów metrologicznych, kwalifikacja IQ/OQ/PQ oraz odpowiednie szkolenia użytkowników. W artykule wyjaśniamy, jak zapewnić zgodność z GMP, GLP i wymaganiami farmakopealnymi, a także jak zwiększyć wiarygodność i powtarzalność pomiarów wykonywanych metodą spektrofotometrii UV-VIS.

Dlaczego spektrofotometr UV-VIS jest jednym z najważniejszych urządzeń w laboratorium?

Spektrofotometria UV-VIS jest jedną z najczęściej wykorzystywanych technik analitycznych na świecie. Metoda znajduje zastosowanie zarówno podczas kontroli jakości produktów farmaceutycznych, jak i w analizach środowiskowych, badaniach żywności, kosmetyków czy materiałów chemicznych.

Popularność tej techniki wynika z kilku powodów:

stosunkowo niskich kosztów analizy,
krótkiego czasu wykonania pomiaru,
wysokiej dokładności,
możliwości oznaczania szerokiej grupy związków chemicznych,
zgodności z wymaganiami farmakopealnymi.

W praktyce laboratoryjnej pojedynczy spektrofotometr UV-VIS może wykonywać od kilkudziesięciu do nawet kilkuset analiz dziennie. Oznacza to, że nawet niewielkie odchylenie parametrów urządzenia może generować znaczące ryzyko błędnych wyników.

Czym różni się spektrofotometr VIS od spektrofotometru UV-VIS?

Choć nazwy bywają używane zamiennie, istnieją istotne różnice.

Parametr	Spektrofotometr VIS	Spektrofotometr UV-VIS
Zakres pomiarowy	ok. 380–780 nm	ok. 190–1100 nm
Światło widzialne	Tak	Tak
Ultrafiolet	Nie	Tak
Zastosowanie	Podstawowe analizy kolorymetryczne	Zaawansowane analizy jakościowe i ilościowe
Branże	Edukacja, przemysł spożywczy	Farmacja, chemia, R&D, laboratoria akredytowane

Dla większości laboratoriów przemysłowych i farmaceutycznych standardem są obecnie spektrofotometry laboratoryjne UV-VIS umożliwiające analizę zarówno w zakresie widzialnym, jak i ultrafioletowym.

Jakie parametry spektrofotometru mają największy wpływ na jakość wyników?

Wbrew pozorom dokładność pomiaru absorbancji nie jest jedynym parametrem mającym znaczenie.

Podczas kontroli poprawności działania spektrofotometru analizowane są między innymi:

dokładność długości fali,
dokładność fotometryczna,
liniowość odpowiedzi,
światło rozproszone (stray light),
powtarzalność pomiarów,
rozdzielczość optyczna.

Według wymagań dokładność długości fali w zakresie UV powinna wynosić ±1 nm, a w zakresie VIS ±2 nm.

To właśnie dlatego nawet niewielkie przesunięcie długości fali może skutkować błędnym oznaczeniem stężenia analizowanej substancji.

Fakty: Co sprawdza się podczas kwalifikacji i kontroli spektrofotometrów UV-VIS?

Analiza aktualnych wymagań farmakopealnych oraz procedur stosowanych przez producentów aparatury pokazuje, że podczas kwalifikacji urządzeń najczęściej oceniane są następujące parametry:

Parametr	Najczęściej stosowany materiał odniesienia
Dokładność długości fali	Holmium Oxide
Dokładność absorbancji	Dichromian potasu
Liniowość fotometryczna	Dichromian potasu
Światło rozproszone	KCl, NaI, NaNO₂
Rozdzielczość	Materiały farmakopealne
Powtarzalność	Serie pomiarów kontrolnych

Holmium oxide jest obecnie jednym z najczęściej stosowanych materiałów odniesienia do oceny dokładności długości fali w zakresie około 240–650 nm.

Dichromian potasu pozostaje natomiast najczęściej wykorzystywanym wzorcem do oceny dokładności i liniowości absorbancji.

Serwis spektrofotometrów UV-VIS – dlaczego nie warto czekać na awarię?

W wielu laboratoriach działania serwisowe rozpoczynają się dopiero po wystąpieniu problemu. Jest to jednak najdroższy możliwy model utrzymania aparatury.

Profesjonalny serwis spektrofotometrów obejmuje:

diagnostykę optyki,
kontrolę lamp UV i VIS,
ocenę pracy monochromatora,
sprawdzenie detektora,
konserwację układów mechanicznych,
aktualizację oprogramowania,
kontrolę bezpieczeństwa urządzenia.

Korzyści z regularnego serwisu

Korzyść	Wpływ na laboratorium
Mniej awarii	Ograniczenie przestojów
Stabilniejsze wyniki	Wyższa jakość danych
Dłuższa żywotność urządzenia	Niższe koszty inwestycyjne
Lepsza dokumentacja	Łatwiejsze przejście audytów
Wyższa zgodność regulacyjna	Spełnienie wymagań GMP i GLP

Przeglądy techniczne spektrofotometrów – jak często należy je wykonywać?

Częstotliwość przeglądów zależy od:

intensywności użytkowania,
wymagań systemu jakości,
zaleceń producenta,
wyników wcześniejszych kwalifikacji.

Najczęściej spotykane interwały przedstawiono poniżej.

Rodzaj laboratorium	Zalecany przegląd
Farmaceutyczne GMP	6–12 miesięcy
Kontrola jakości	12 miesięcy
Laboratoria środowiskowe	12 miesięcy
R&D	12–24 miesiące
Uczelnie i jednostki naukowe	wg polityki jednostki

W przypadku napraw lub wymiany kluczowych komponentów zaleca się wykonanie dodatkowej kontroli parametrów urządzenia.

Wzorcowanie spektrofotometrów UV-VIS – co oznacza w praktyce?

To zagadnienie budzi najwięcej pytań wśród użytkowników aparatury laboratoryjnej.

Wzorcowanie a kalibracja – czy to to samo?

Nie do końca.

Kalibracja polega na ustawieniu lub korekcie parametrów urządzenia.

Wzorcowanie polega na określeniu relacji pomiędzy wskazaniem urządzenia a wartościami uzyskanymi z wykorzystaniem materiałów odniesienia.

W praktyce laboratoriów przemysłowych bardzo często wykonywana jest funkcjonalna kontrola parametrów spektrofotometrów przy użyciu certyfikowanych wzorców ciekłych.

Kwalifikacja IQ/OQ/PQ spektrofotometrów – fundament zgodności GMP

W środowisku regulowanym sama kontrola parametrów urządzenia często nie wystarcza.

Niezbędna jest również kwalifikacja aparatury laboratoryjnej.

IQ – Installation Qualification

Potwierdza:

poprawność dostawy,
kompletność wyposażenia,
zgodność instalacji z wymaganiami producenta,
prawidłowe warunki środowiskowe.

OQ – Operational Qualification

Weryfikuje:

dokładność długości fali,
dokładność absorbancji,
liniowość,
powtarzalność,
zgodność z wymaganiami producenta.

PQ – Performance Qualification

Ocena wykonywana jest już podczas rutynowej pracy laboratorium.

Sprawdzane są:

rzeczywiste próbki,
procedury analityczne,
powtarzalność wyników,
stabilność procesu badawczego.

Wymagania GMP, GLP i ISO 17025 wobec spektrofotometrów UV-VIS

Każdy system jakości wymaga udokumentowanego nadzoru nad wyposażeniem pomiarowym.

GMP

Dobra Praktyka Wytwarzania wymaga:

kwalifikacji urządzeń,
zarządzania zmianą,
dokumentacji serwisowej,
okresowej weryfikacji działania.

GLP

Dobra Praktyka Laboratoryjna koncentruje się na:

identyfikowalności danych,
kompetencjach personelu,
wiarygodności wyników,
dokumentowaniu działań.

ISO 17025

Norma wymaga m.in.:

nadzoru nad wyposażeniem,
zapewnienia spójności pomiarowej,
kompetencji technicznych personelu,
udokumentowanej kontroli jakości wyników.

Szkolenia UV-VIS – najczęściej pomijany element systemu jakości

Audyty pokazują, że wiele niezgodności nie wynika z problemów technicznych urządzenia, ale z błędów operatora.

Najczęstsze przyczyny błędów to:

zabrudzone kuwety,
niewłaściwe przygotowanie próbek,
błędny dobór długości fali,
niepoprawna interpretacja wyników,
brak znajomości procedur GMP.

Dlatego szkolenia UV-VIS powinny obejmować zarówno teorię spektrofotometrii, jak i praktyczne aspekty codziennej pracy z urządzeniem.

Jak zapewnić pełną kontrolę i powtarzalność pomiarów UV-VIS?

Skuteczny system nadzoru nad aparaturą laboratoryjną powinien obejmować wszystkie poniższe elementy.

Model rekomendowany dla laboratoriów

Regularny serwis spektrofotometrów UV-VIS.
Okresowe przeglądy techniczne.
Kontrolę parametrów metrologicznych.
Kwalifikację IQ/OQ/PQ.
Walidację metod spektrofotometrycznych.
Szkolenia użytkowników.
Prowadzenie pełnej dokumentacji.
Analizę trendów wyników kontroli.

Dopiero połączenie wszystkich tych działań pozwala osiągnąć rzeczywistą powtarzalność pomiarów i ograniczyć ryzyko błędów analitycznych.

Podsumowanie

Spektrofotometry VIS i UV-VIS pozostają jednymi z najważniejszych narzędzi współczesnej analityki laboratoryjnej. Aby jednak zapewnić wiarygodność wyników, zgodność z GMP, GLP oraz wymaganiami farmakopealnymi, niezbędne są regularne przeglądy techniczne spektrofotometrów, profesjonalny serwis, okresowa kontrola parametrów urządzenia oraz kwalifikacje IQ/OQ/PQ.

Laboratoria działające na polskim rynku coraz częściej odchodzą od reaktywnego modelu utrzymania aparatury na rzecz planowych działań prewencyjnych. To właśnie regularna kontrola urządzeń, kompetentny personel oraz dobrze prowadzona dokumentacja stanowią dziś podstawę bezpiecznej i powtarzalnej spektrofotometrii UV-VIS.

Bibliografia i źródła

European Pharmacopoeia, rozdział 2.2.25 Absorption Spectrophotometry Ultraviolet and Visible.
USP General Chapter <857> Ultraviolet-Visible Spectroscopy.
ISO/IEC 17025:2017 – General requirements for the competence of testing and calibration laboratories.
EU GMP Guidelines – Annex 15 Qualification and Validation.
OECD Principles of Good Laboratory Practice (GLP).